Уладзімір Высоцкі ў Навагрудку

Знакаміты іспанскі мудрэц Бальтасар Грасіян у сваім “Кішэнным аракуле” пісаў: “ Нават людзі рэдкіх вартасцей залежаць ад свайго часу. Не ўсім суджаны быў той час, якога яны заслугоўвалі; многія, каму ён дастаўся не змаглі яго пакарыць”.

Уладзімір Высоцкі... Вось ужо больш чым два дзесяцігоддзі як ён пакінуў гэты свет, але яго імя і дагэтуль свеціцца непагаснай зоркай на музычна-тэатральным небасхіле. Час скарыўся перад ім. І пагэтаму ён жыве ў песнях, кінафільмах, людской памяці. У 70-х – 80-х гг.20 стагоддзя на прасторах былога Савецкага Саюза яго не ведалі хіба толькі малыя дзеці ды старыя бабулі ў глухіх аддаленых вёсачках. Высоцкі быў не проста паэт, спявак, акцёр – ён быў фенаменам, ці дакладней унікальнай З’явай. Бо не да яго, ні пасля яго, няма аналагаў такой асобы, у якой перапляліся б так гарманічна паэтычны, акцёрскі і музычны талент. Ім было напісана звыш шасцісот песень. Уражвае “геаграфія” песенных тэм – гэта і спорт, і культура, і медыцына, і навука, і космас, і палітыка, і рэлігія і г.д. Практычна няма той сферы жыцця, якую б паэт не закрануў у сваёй творчасці. Яго песні гучаць больш як у трыццаці кінафільмах. Як акцёр, ён зняўся больш чым у дваццаці фільмах, а яшчэ, акрамя таго, былі ролі ў спектаклях! Унутраны энергетычны патэнцыял Высоцкага быў настолькі аб’ёмны, што ён мог бы быць у жыцці напэўна і лётчыкам, і альпіністам, і мараком, а можа і яшчэ некім. Але паколькі жыццё немагчыма пражыць двойчы, ці тройчы, то кампенсацыяй за гэтую немагчымасць стала для яго “пражыванне” другога жыцця ў песнях і акцёрскіх ролях за сваіх герояў. Самым яскравым прыкладам такога факту з’яўляецца фільм “Месца сустрэчы змяніць нельга”, дзе Уладзімір Сямёнавіч бліскуча выконваючы ролю капітана Жэглова, яго жыццё зрабіў сваім.


У 1969 годзе, падчас здымкаў фільма Віктара Турава “Сыны ідуць у бой”, Высоцкі прыязджаў на Навагрудчыну. Яго задачай было агучыць сваімі песнямі гэты фільм. Якім застаўся спявак у памяці навагрудчан? Пра гэта ўспамінаюць жыхары горада Бака Георгій Яўстафавіч і Шахрай Анатоль Сямёнавіч. Прыблізна ў чатырох кіламетрах ад Навагрудка, сярод ялін і бяроз, раскінулася невялікае азярцо з прыгожай назвай “Літоўка”. Менавіта тут, паблізу возера, стаіць бацькоўская хата Георгія Яўстафавіча, у якой і спыняўся Уладзімір Высоцкі. “Помніцца, Высоцкі з’явіўся на нашым падворку неяк нечакана, і прывітаўшыся, сказаў: “Я – Высоцкі”, – распавядае Георгій Яўстафавіч – а пасля дастаў з кішэні пасведчанне і прадставіў яго. Для мяне гэта было нейкай нечаканасцю, бо само па сабе яго прозвішча асацыіравалася ў свядомасці са статным, высокім чалавекам. Тым больш, вядомы па песнях яго магутны, з хрыпатой голас, ствараў вобраз таксама шыракаплечага мужчыны. А тут стаяў хударлявага складу, невысокага росту, малады чалавек. На ім была кепка і чорная куртачка. Ён не патрабаваў для сябе ніякіх асабістых умоў, прывілегій. Быў вельмі просты ў размове. Нягледзечы на тое, што ў яго песнях сустракаецца своеасаблівы, нават блатны жаргон, – у рэальным жыцці ён ніколі не ўжываў непрыстойных слоў. Хаця той перыяд быў далёка не лепшым у жыцці спевака. Але калі да яго прыехала Марына Владзі, ён як бы пасвятлеў і ажыў. Марына прыехала ў той час па запрашэнню ў Маскву, але калі даведалася, што Уладзімір у Беларусі, села на цягнік і праміком накіравалася ў Ліду, а пасля ў Навагрудак. І вось з гэтай пары яны практычна ўсюды былі ўдваіх, шчаслівыя ад сваёй сустрэчы. Марына – высокая і стройная бландынка ў модных тады штанах “клёш”, зведаўшая плюсы, мінусы і спакусы Парыжа, спакойна дзяліла з Высоцкім усю прастату вясковага побыту. Добра гаварыла па-рускі. Капрызнай фанабэрыстасці ад яе ніхто не заўважаў. Нічым асаблівым ні Высоцкі, ні Владзі не выдзяляліся. Дарэчы, нават спалі на сене, як звычайныя вяскоўцы”.
А вось Анатолю Сямёнавічу Шахраю давялося сустракацца з Уладзімірам Высоцкім не толькі падчас здымкаў фільма “Сыны ідуць у бой”, але і фільма “Вайна пад стрэхамі”. У той час Анатоль Сямёнавіч працаваў якраз на кінастудыі “Беларусьфільм” вадзіцелем здымачных ігравых машын – дубліраваў ролі акцёраў, якія самі не маглі кіраваць машынамі, ці выконваў складаныя віражы, напрыклад, на горных дарогах. “Упершыню я ўбачыў Высоцкага на “Беларусьфільме”. Ох, як даўно гэта было! – успамінае Анатоль Сямёнавіч. – Помню, як ён іграў на гітары і спяваў. Ды і наогул, з гітарай ён, можна сказаць, не развітваўся. Бледны, худы – але адкуль у яго браліся сілы – проста незразумела. Часта быў стрыманы, гаварыў не многа. У Браславе, калі здымалі фільм “Вайна пад стрэхамі”, Высоцкага некалькі разоў забіралі супрацоўнікі КДБ і здымкі перарываліся, а потым ён зноў з’яўляўся і работа працягвалася”. Я па-наіўнасці, запытала ў Анатоля Сямёнавіча: “За што? За сваркі, за бойкі?”. “Ды не, зусім не” – адказаў мой суразмоўца. – “Проста за песні. Запісы яго песень ануліравалі. Што датычыцца сварак, ці нейкіх канфліктаў, дык іх практычна не было. Па-першае, сам Віктар Тураў быў простым і дабрадушным чалавекам. У Высоцкага таксама не было празмернай ганарлівасці... Здымкі ішлі ў летні перыяд. Не ведаю, ці добра плаваў Высоцкі, але што ён падоўгу купаўся на Браслаўскіх азёрах – гэта чамусьці запомнілася. Пад час здымкаў фільма “Сыны ідуць у бой” было больш спакойна. Такіх знікненняў спевака не было. Усе мы жылі адной сям’ёй – ніхто не лічыўся, што нехта тэхнічны работнік, а хтосьці – акцёр. Бо прыпамінаецца, калі ў Мінск прыязджаў на здымкі Алег Янкоўскі, то адразу паміж ім і іншымі ўсталёўвалася нейкая дыстанцыя. Канешне, Высоцкі быў, безумоўна, вельмі таленавітым. Яго часта можна было ўбачыць задуменным – здавалася, што ён увесь час нешта стварае ў сваёй галаве. Ніколі не было чуваць, каб ён на каго-небудзь павышаў голас, ці праяўляў парывы злосці, або над кім кпіў. Што датычыцца адносін паміж людзьмі, то тут, на Літоўцы, падчас здымкаў, ён часцей за ўсё кантактаваў з рэжысёрам Віктарам Туравым. Гэта былі і проста чалавечыя размовы, і размовы іх абодвух, менавіта як творцаў. У кожнага з іх быў свой падыход да жыцця, да спрадвечных каштоўнасцей, а сама творчасць была той атмасферай, якая іх аб’ядноўвала. Бо рабілі яны сумесна адну агульную справу. Прыезд жа сюды Марыны Владзі акрыліў Высоцкага, даў яму духоўнай моцы і, напэўна, натхнення. Якім ён запомніўся найбольш? Вельмі добра памятаю, як ён сядзеў каля возера на камні, у сарочцы з закасанымі рукавамі і спяваў. Дарэчы, так ён найчасцей апранаўся, але калі было холаднавата, хадзіў у пінжаку”.
Нарадзіўшыся ў халодны, зімовы дзень, 25 студзеня, Уладзімір Высоцкі саграваў сваімі песнямі душы тысяч людзей, спачуваючы, папярэджваючы, прадказваючы шлях наперад. І як тут яшчэ раз не ўспомніць таго ж мудраца Грасіяна, які казаў, што ёсць чалавечы розум, падобны на вочы рысі, які нібы выпраменьвае святло; і чым гусцей цемра, тым ярчэй святло. Гэтыя словы поўнасцю адпавядаюць асобе Уладзіміра Высоцкага.
Так, паэт заўсёды ведаў сабе цану. Недарэмна ён пісаў:
Не надо подходить к чужим столам
И откликаться, если подзывают.
На лёс Уладзіміра Высоцкага выпаў непросты час, але ён не скарыўся перад ім. А Марына зараз жыве ў прыгарадзе Парыжа і магчыма, успамінаючы Уладзіміра Высоцкага, з цеплынёй узгадвае Навагрудчыну. Бо вядома з успамінаў Алеся Адамовіча, што Марына прасіла Віктара Турава ўгаварыць Валодзю застацца тут яшчэ на некалькі дзён.

Святлана Абдулаева выкладчык Навагрудскай школы мастацтваў

Я пражыў цікавае жыццё

Назваць жыццёвы шлях Анатоля Сямёнавіча Шахрая лёгкім і простым было б недакладна, бо перапляліся ў яго лёсе не толькі яркія і шчаслівыя моманты, але і сумныя, драматычныя падзеі, ды безумоўна адно – ягонае жыццё не было ніколі шэрым.

“ Я пражыў добрае жыццё і не кожнаму такое дадзена, – гаворыць Анатоль Сямёнавіч, – і канешне, восем гадоў працы на кінастудыі “ Беларусьфільм” былі самымі шчаслівымі”.

Але якімі толькі лабірынтамі не выпала прайсці да сваёй мары!

Нарадзіўся Анатоль Сямёнавіч на Міншчыне, ў вёсцы Юзафова, што каля Заслаўля. З дзяцінства захапляўся спевамі, літаратурай. У школьныя гады сам пісаў вершы, якія друкавалі розныя рэспубліканскія выданні. Шчыра радаваўся сваім поспехам, але раптам Фартуна адвярнулася ад маладога паэта. Другі сакратар ЦК КПБ абвінаваціў маладога аўтара ў плагіяце. Навісала нават пагроза турэмнага зняволення, але выратавала тое, што быў непаўналетнім. Той страшны паклёп моцна раніў незагартаваную душу і з таго часу вершы больш ўжо не пісаліся.
Пасля заканчэння школы малады юнак паступіў на аддзяленне спеваў, што было пры тэатры оперы і балета. “Я добра спяваў і мяне туды адразу залічылі, – узгадвае Шахрай. Але не паступіў мой сябар. І я дзеля сяброўства ахвяраваў сваім талентам – забраў дакументы. А вось у профтэхвучылішча будаўнікоў нас прынялі абодвух. Але хутка зразумеў, што гэта не маё”. Вярнуўся у калгас. Потым скончыў вучылішча механізацыі ў Уздзе. Працаваў трактарыстам, камбайнёрам – быў усюды перадавіком сельскай гаспадаркі. Пасля скончыў аўташколу, а затым яшчэ і курсы механікаў кіслародна-зарадных здабываючых установак. Але займацца такой складанай справай, як дабыццё кіслароду з паветра для самалётаў не давялося – засталіся толькі тэарытычныя веды.
Потым былі гады службы ў Арміі. І ўсюды , дзе б ні вучыўся, ці дзе б не працаваў гэты сціплы чалавек – яму давяралі аднакласнікі, калегі, падначаленыя. Бо яшчэ ў школе ён быў выбраны піянерважатым, старастай класа, старастай групы ў вучылішчы, брыгадзірам у калгасе, сяржантам у Арміі. Ён усюды карыстаўся непахісным аўтарытэтам. Пасля Арміі працаваў некалькі месяцаў на машыне хуткай дапамогі ў Мінску.
Але не пакідала мара аб працы ў кіно – менавіта дзейнасць у гэтай сферы прываблівала больш за ўсё. Акрамя таго, хацелася пабачыць свет, хацелася падарожжаў. А работа на кінастудыі звязана заўсёды з экспедыцыямі пад час здымкаў. Вось так Анатоль Сямёнавіч аказаўся на кінастудыі “ Беларусьфільм”, дзе быў прыняты на працу, як асвятляльнік, а пасля, як вадзіцель здымачных ігравых машын. Дубліраваў ролі тых акцёраў, якія не ўмелі, ці не маглі выконваць складаныя віражы. Першая экспедыцыя была на Украіну, калі здымаўся фільм “Сколько лет, сколько зим”. А вось у Сочы, дзе здымаўся фільм “Чорнае сонца “ нашаму земляку давялося зняцца нават, як акцёру. У кінакарціне ён іграў ролю белага наёмніка. Ліха ездзіў на прыгожым “ Джыпе”. “Я ж нічога акцёрскага не скончыў, пагэтаму мне было крыху складана іграць гэтую ролю, – прызнаецца Анатоль Сямёнавіч. Але зрабілі з дзесятак дубляў і ўсё атрымалася. На жаль, фільм тады не выпусцілі на экран па палітычных матывах. А самы дарагі і любімы фільм – гэта, безумоўна, “Альпійская балада” па кнізе Васіля Быкава. Здымкі праходзілі ў Калінінградзе, Беларусі, на Каўказе. Я проста ўлюбёны з таго часу ў горы. А прыгажосць Каўказа немагчыма перадаць словамі – там такая чысціня паветра, прыгожыя альпійскія лугі. І як спяваў Уладзімір Высоцкі: “Лучше гор могут быть только горы…”. Дарэчы, Шахраю давялося працаваць разам і з Высоцкім, які агучваў сваімі песнямі фільмы Віктара Турава “ Вайна пад стрэхамі” і “Сыны ідуць у бой”.
І менавіта тут, на Навагрудчыне, на возеры Літоўка, падчас здымкаў кінастужкі “Сыны ідуць у бой” у 1969 г Анатоль Сямёнавіч і пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай. Стаўшы сямейным чалавекам, пераехаў у Навагрудак, дзе і працаваў да пенсіі таксістам. Ну а тыя мінулыя гады ўспамінаюцца зараз з цеплынёй. А ўспомніць ёсць аб чым – бо даводзілася сустракацца з рознымі рэжысёрамі, акцёрамі, пісьменнікамі, спевакамі. Вялікай пяшчотай навеяны яго ўспаміны пра Васіля Быкава. “Гэта быў вельмі добры і сціплы чалавек. Ён неяк не быў падобны на пісьменніка. Многія нават не ведалі, хто ён. І Быкаў ніколі сам пра гэта не нагадваў. Быў інтэлегентны і дабразычлівы. Але, калі рэжысёры нешта рабілі не так, як павінна было быць па сюжэце ягоных кніг, то, канешне, ён патрабаваў вярнуцца да аўтарскага варыянту. І часта казаў: “Мне не патрэбны эфекты, мне патрэбна праўда”. Не выдзяляўся нічым асаблівым і УладзімірВысоцкі – вёў сябе заўсёды проста. Прыехаўшая да яго сюды ў Навагрудак Марына Владзі, таксама не паказвала ніякай фанабэрыі. Высоцкі, безумоўна, быў вельмі таленавітым, не развітваўся з гітарай і многа спяваў. Але часта можна было бачыць яго і задуменным – здавалася, што ён ўвесь час нешта стварае ў сваёй галаве…
Ад Алега Янкоўскага, з якім таксама прыходзілася працаваць, засталіся непрыемныя ўражанні. Тады ён быў запрошаны на галоўную ролю ў фільм “Я, Георгій Скарына”. Але нягледзячы на тое, што быў ён толькі пачынаючым акцёрам – да ўсіх адносіўся з пагардай, ні з кім нават не вітаўся і не лічыўся. І супрацоўнікі кінастудыі не любілі яго. А вось першага ў Беларусі рэжысёра Корж-Сабліна немагчыма ніколі забыць. Гэта быў чалавек з вялікай літары – яго любілі, паважалі, у яго вучыліся і слухалі ўсе, у тым ліку і я” – распавёў былы кіношнік.
На маё пытанне, ці лёгка было працаваць пасля кіно таксістам, Анатоль Сямёнавіч адказаў, што для гэтага таксама патрэбен своеасаблівы талент.

“Прыходзілася вазіць і жулікаў, і свяшэннаслужыцеляў, і прафесароў і рабочых, і да кожнага патрэбен быў свой падыход, ды і не толькі падыход… бо выпадкі бывалі розныя. Помніцца, дацэнт запрасіў да сябе ў госці; свяшчэннік хацеў пасватаць сваю дачку; а было, што бандыты накінулі пятлю на шыю, але дзякуючы спартыўным навыкам здолеў выратавацца…Што ж датычыцца пытання, ці не шкадую, што пераехаў у Навагрудак? – адкажу адназначна – не! Я быў аматарам палявання і рыбалкі, я столькі тут абхадзіў і аб’ездзіў мясцін! Люблю прыроду, бо гэта таямніца, якую людзі не змогуць разгадаць да канца. Я пражыў цікавае жыццё і не аб чым не шкадую!”

СВЯТЛАНА АБДУЛАЕВА